مديتيشن در عرفان ايران
مديتيشن يا مراقبه، هم پيش از اسلام و
هم بعد از اسلام در متن مراسم فرقههاي عرفاني ايران، حضوري پرقدرت و
چشمگير داشته و دارد. در سالهاي اخير به ويژه پس از پژوهشهاي 30 ساله
دكتر بنسن در دانشگاه هاروارد، اثرات و بركات اين تكنيك آرامشبخش در
پيشگيري و حتي درمان بسياري از بيماريها كه براثر استرس به وجود ميآيند
به اثبات رسيده است.
مديتيشن يا مراقبه چيست؟
اگر فردي چهار زانو يا
در وضعيت لوتوس(شبيه به حالت مجسمه بودا) بنشيند و در حالي كه چشمان خود را
بسته به آرامي تنفس كند و همراه با نفسهاي آرام و يكنواخت يك واژه كوتاه
را تكرار كند، پس از مدت كوتاهي به يك حالت آرامش جسمي و راوني ميرسد. به
اين حالت مديتيشن يا مراقبه ميگويند.
در جريان مديتيشن فرد به يك حالت
«خلسه» فرو ميرود و مانند كساني كه در شرايط خلسه هيپونتيزمي قرار
گرفتهاند، امكان مشاهده ذهني افراد يا اماكني پديد ميآيد.
براي درك
بهتر اين وضعيت ميتوان به مقدمه گلستان سعدي مراجعه كرد. سعدي در اين
مقدمه به عارف صاحبدلي اشاره ميكند كه «سر به حبيب مراقبه فرو برده و در
بحر مكاشفت مستغرق شده است. زماني كه از اين معاملت باز ميايستد، يكي از
ياران به طريق شوخي و انبساط به او ميگويد: در اين سير باغ و بستان روحاني
كه بودي، براي ما چه تحفهاي آوردهاي؟ عارف ميگويد: قصد داشتم چون به
گلزارهاي باغ معرفت رسيدم، دامنم را از گل پركنم تا به ياران تقديم كنم.
ولي بوي گلهاي گلستانهاي معنوي چنان مرا مست كرد كه دامنم از دست رفت.»
در
وادي عرفان كساني كه در شرايط مراقبه به مشاهدات شگرفي نايل ميگردند،
هرگز از اين خبر كه به آنها رسيده، خبري به ديگران نميدهد.
مديتشن در ايران باستان:
مديتيشن
يا مراقبه قسمت اصلي يا موتور محركه فرقههاي عرفاني است. از آن جا كه پيش
از اسلام در ايران در كنار دين زرتشت طريقتهاي عارفانه بسيار پرقدرتي مثل
مانويت و طريقت مهر وجود داشته، سنتها، مراسم و مناسك عارفانه آنها در
متن مراسم فرقههاي صوفيه به ويژه اهل حق به عنوان استمرار يك مضمون فرهنگي
حضوري بارز و پرشكوه دارند.
در كتاب «رياض السياحه» يكي از مشايخ صوفيه
در شرح مسافرت به هندوستان با دقت و شگفتي به شرح حالات و رفتارهاي گروهي
از پارسيان هند ميپردازد كه مطابق رسوم گذشته به انجام مديتشين يا مراقبه
ميپرداختهاند.
پارسيان هند براي انجام مديتشن در وضعيت لوتوس قرار
ميگيرند و تمام توجه خود را برروي نحوه جريان هوا برروي نوك بيني خود
متمركز ميكنند. آنها براي اين جلسات سير و سلوك از واژه«فرنشين» استفاده
ميكنند و از ذكر جلي به خوبي بهره ميبرند. تنفسهاي آرام و عميق، بستن
چشمها، تمركز برروي خاطره پير يا مرشد و گاه تمركز برروي حركات شعلههاي
لرزان شمع از ساير روشهايي است كه آنها مورد استفاده قرار ميدادند.
نقش مديتيشن در طريقتهاي عارفانه و صوفيانه:
در
كنار مذاهب بزرگ كه به آنها شريعت اطلاق شده و در اختيار تمام افراد و
جامعه است. طريقتا يا سيروسلوكهاي عارفانهاي هم وجود دارند كه نخبگان يا
برگزيدگان جامعه پس از تشريفات سختي امكان ورود به جمع يا محفل آنها را
پيدا ميكنند. براي مثال:
طريقت عارفانه راهبان در كنار شريعت يا دين مسيح:
در كنار شريعت حضرت محمد(ص) طريقتهاي عارفانه و صوفيانه متعدد در كنار مذهب زرتشت، آيين مصر، مانويت، زروانيت و...
در
كنار مذاهب هند، طريقت عارفانه بودايي وجود دارند. كساني كه به اين
فرقههاي عارفانه وارد ميشوند، زير نظر رييس فرقه كه پير يا مرشد ناميده
ميشود، مراسم يا رياضتهاي سختي را ميگذارنند كه مهمترين آنها مديتيشن
يا مراقبه است. در شديدترين شكل انجام مراقبه كه به چله نشيني معروف است،
سالك پس از تعاليم طولاني در اتاق تنگ و تاريكي به عنوان زاويه در گوشهاي
از خانقاه با درجاتي از روزهداري به مديتيشن چهل روزه ميپردازد.
بسته
به استعداد سالك و مهارت پير يا استاد در جريان اين سير و سلوكهاي سالك به
رويت و شهودهاي اعجاب انگيزي مانند پرواز در آسمان، رويت منابع نوري
بسيار بزرگ، احساس ارتباط و اتصال با كاينات و... ميرسد كه در بسياري از
كتب صوفيه به ويژه "مرصاد العباد" تاليف نجمالدين كبري به صورت مفصل ودقيق
نوشته شدهاند.
در تمام مذاهب از جمله دين مبين اسلام، مومنان در زمان
نماز با استفاده از تسبيح به ذكر ميپردازند. در قرآن مجيد ذكر خدا موجب
آرامش درون عنوان شده است. گويي مديتيشن يا مراقبه يكي از نكات مشترك
مذاهب، فرقههاي عارفانه، علوم اجتماعي و علوم پزشكي است.
در شرايط
كنوني در بسياري از كشورهاي جهان انسانهاي زيادي براي رسيدن به آرامش و
تعالي روحي به مدتيشن روي ميآورند و از آنجا كه مردمان اروپا و آمريكا
براي اولين بار از طريق آثار يوگيان هند با اين روش آرامش بخش آشنايي پيدا
كردهاند. به مديتيشن به صورت سوغات هند مينگرند...